İki büyük görev: Kortizol uzun vadeli stres yöneticisi — enerji depolarını açar, iltihabı bastırır, "hayatta kal" modunu sürdürür. Aldosteron ise tuz-su bekçisi — kan basıncını ve elektrolit dengesini anlık ayarlar. Her ikisi steroid yapılı: Yağda erir, hücre çekirdeğine girer, etkileri saatlerce sürer.
Önce bu girişi oku, sonra nota gir. Notu bitirdikten sonra sayfanın altındaki Sistem Entegrasyonu kutusunu aç — diğer hormonlarla bağlantıları orada görürsün.
Cornell Tekniği — Dersi okumadan önce bu terimleri kavra
Bilgi kaybı yok · Kimyasal derinlik · Klinik bağlantılar
21-OH bloke → 17-OH Progesteron birikir (tanı markeri). Bu birikim hem kortizol hem aldosteron yolunu kapatır. Ama 17-OH Progesteron → 17,20 lyase enzimi ile Androstendion'a dönüşebilir (bu yol 21-OH kullanmaz) → Androjen üretimi artar.
ACTH ↑↑ (kortizol feedback yok) → Tüm yolaklar daha fazla kolesterol çeker → Tıkalı yolun öncesindeki tüm maddeler birikir → Androjen yolu iyice hızlanır. Sonuç: Kortizol ↓↓, Aldosteron ↓, DHEA + Androstendion ↑↑↑.
Tuz kaybı mekanizması (Klasik form): Aldosteron ↓ → Böbrekte Na tutulumu azalır → Hiponatremi + Hiperkalemi + Asidoz. Yenidoğanda hayati tehlike. İlk 2 hafta içi "adrenal kriz" tablosu.
Steroidler depolanmaz — anında salgılanır. Kanda serbest dolaşamazlar (hidrofobik).
| Hormon | Ana Taşıyıcı | Serbest % | t½ | Ana Metabolit |
|---|---|---|---|---|
| Kortizol | Transkortin (CBG) %75, Albümin %15-20 | %5-8 | 90 dk | Tetrahidrokortizol-3-glukuronit (idrar) |
| Aldosteron | Albümin %50, CBG %10 | %40 (!) | 20 dk | Tetrahidroaldosteron-3-glukuronit |
| Testosteron | SHBG %44, Albümin %54 | %2 | 12 dk (aktif) | 17-keto bileşikleri (idrar) |
| DHEA | Albümin | %10 | ~25 dk | DHEA-SO₄ (uzun t½: ~10 saat) |
Kortizol en yüksek seviye. Güne hazırlık — metabolizmayı açar, uyanıklık sağlar. ACTH de bu saatte pik yapar.
Kortizol en düşük seviye. Uyku başlar, büyüme hormonu zirve yapar. İki hormon ters ritimde!
ACTH → Adrenal korteks MC2R (Melanokortik Reseptör 2) → Gs → cAMP ↑ → PKA aktive → Birden fazla etki:
Akut etki (dakikalar içinde): PKA → StAR proteinini fosforile eder → Kolesterol mitokondri içine hızla girer → P450scc substrat bulur → Pregnenolon patlar.
Kronik etki (saatler-günler): CREB aktivasyonu → Steroidojenik enzim genleri (P450scc, 3β-HSD, 17α-OH, 11β-OH) transkripte edilir → Enzim miktarı artar. Ayrıca LDL reseptörü artar → Hücreye daha fazla kolesterol girer.
Trofik etki: Uzun süreli ACTH → Adrenal büyüme (hipertrofi + hiperplazi). ACTH kesilirse → Atrofi. Uzun süreli steroid kullanan hastada ACTH baskılanır → Atrofi → Aniden kesilince kriz!
| Sistem | Etki | Mekanizma / Not |
|---|---|---|
| Karbonhidrat | Glukoneogenez ↑, İnsülin antagonisti | Karaciğerde PEPCK aktivasyonu. Glukoz ↑ → "Steroid DM" |
| Protein | Kas katabolizması ↑, Protein sentezi ↓ | Negatif azot dengesi. Myopati, halsizlik, ince deri, striae |
| Lipid | Yüz/gövde lipojenez ↑, Ekstremite lipoliz ↑ | Yeniden dağılım: Aydede yüzü + Buffalo hörgücü + İnce kol-bacak |
| İmmün Sistem | Güçlü antienflamatuvar + İmmünsüpresif | NF-κB blokajı → PLA₂ inhibisyonu → Araşidonik asit ↓ → Prostaglandin ↓ |
| Kemik & Kalsiyum | D vitamini antagonisti, Osteoporoz | Barsak Ca emilimi ↓, Böbrek Ca atılımı ↑ → PTH ↑ → Kemik erimesi |
| Kardiyovasküler | HT yapabilir (mineralokortikoit benzeri + sempatik) | NE geri alımını azaltır → α₁ duyarlılığı ↑. Zayıf Na tutma. |
| Kan hücreleri | Nötrofil ↑, Eritrosit ↑, Trombosit ↑ | Lenfosit ↓, Eozinofil ↓, Monosit ↓, Bazofil ↓ ("LEMB" azalır) |
| GİS | Mide asidi ↑, Mukus ↓ → Ülser riski | PGE₂ azalır (koruyucu prostaglandin). NSAID ile birlikte verilince risk katlanır! |
| SSS | Öfori (düşük doz), Psikoz/Depresyon (yüksek doz) | Konvülsiyon eşiğini düşürür. Beyin hacmini azaltabilir (kronik) |
| Göz | Katarakt (posterior subkapsüler), Glokom | Lokal ve sistemik kortikosteroid kullanımında |
| Endokrin | TSH ↓, Gonadotropin ↓ → Amenore | Cushing'de menstrüel bozukluk. Hipotiroidizm maskeleyebilir. |
Ana mekanizma — Annexin-1 (Lipokortinler): Kortizol → GR (Glukokortikoit Reseptörü, sitoplazmada) → Kortizol-GR kompleksi çekirdeğe girer → GRE (Glukokortikoit Yanıt Elemanı) → Annexin-1 (Lipokortin-1) sentezi ↑ → PLA₂ enzimini inhibe eder → Araşidonik asit salınamaz → Lökotrien + Prostaglandin + PAF üretimi ↓.
NF-κB inhibisyonu: GR, NF-κB'ye direkt bağlanarak onu baskılar → TNF-α, IL-1, IL-6, IL-8, COX-2 genleri aktive olmaz → İnflamasyon durur.
Bağışıklık hücreleri üzerindeki etki: Lenfosit apoptozunu uyarır, T hücrelerini lenfoid dokularda hapseder (kandan azalır), mast hücreleri ve eozinofilleri inhibe eder. Bu yüzden astım, romatoid artrit, inflamatuvar barsak hastalığında kullanılır.
Aldosteron, böbrek distal tübül ve toplayıcı kanallarında MR (Mineralokortikoit Reseptörü) üzerinden çalışır:
Aldosteron (steroid) → Hücre zarından geçer → MR'ye bağlanır → Çekirdeğe gider → ENaC (Epitelyal Na Kanalı) ve Na/K ATPaz gen ekspresyonunu artırır → Apikal membranda ENaC sayısı artar → Lümenden Na⁺ hücreye girer → Na/K ATPaz bazolateral membranla Na⁺ kana pompalar, K⁺ hücreye alır → K⁺ apikal kanallardan lümene atılır.
SGK1 (Serum Glucocorticoid Kinase 1): Aldosteron erken yanıt geni. SGK1, ENaC'ı internalize eden Nedd4-2 proteinini fosforile ederek inaktive eder → ENaC yüzeyde kalır → Na transportu artmaya devam eder. Diüretik Amilorid ENaC'ı bloke eder → K⁺ koruyucu diüretik.
Konular arası bağlantılar — Tepeden bakış
→ Tek öncül (kolesterol) → Üç farklı zona → Üç farklı hormon sınıfı. Sentez enzimlerinin hangi zonada aktif olduğu belirleyici.
| Durum | Kortizol | ACTH | Aldosteron | Renin | Na | K | Özel Bulgu |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cushing (hipofizer) | ↑↑ | ↑↑ | N | ↓ | ↑ | ↓ | Aydede yüz, Buffalo hörgücü |
| Cushing (adrenal adenom) | ↑↑ | ↓↓ | ↓ | ↓ | ↑ | ↓ | ACTH baskılı (otonom tümör) |
| Addison (Primer) | ↓↓ | ↑↑ | ↓ | ↑ | ↓ | ↑ | Hiperpigmentasyon (ACTH↑→MSH) |
| Sekonder Adrenal Yet. | ↓↓ | ↓↓ | N | N | N | N | Hiperpigmentasyon YOK, Aldosteron NORMAL |
| Conn (Primer Aldost.) | N | N/↓ | ↑↑ | ↓↓ | ↑ | ↓ | HT, Alkaloz, Tetani (Ca↓) |
| KAH (21-OH eks.) | ↓↓ | ↑↑ | ↓ | ↑ | ↓ | ↑ | Androjen ↑↑, 17-OH Progesteron ↑↑ |
| KAH (11β-OH eks.) | ↓↓ | ↑↑ | ↓ | ↓ | ↑ | ↓ | DOC ↑ → HT, 11-Deoksikortizol ↑ |
Bu notu tamamladıktan sonra kullan — sinyal yolakları ve diğer hormonlarla bağlantılar.
ACTH → Gs → cAMP → StAR → P450scc → Steroidogenez. Kortizol → Nükleer GR → NF-κB↓, Annexin-1↑ → Antienflamasyon. Lipofilik → CBG ile taşınır → t½ 90 dk.
Ang II → Gq → IP₃/Ca²⁺ → CYP11B2 → Aldosteron. Aldosteron → Nükleer MR → ENaC↑, Na-K ATPaz↑ → Na⁺ tutulumu. 11β-HSD2 böbrekte kortizolü inaktive eder → MR korunur.
Kortizol → Seramid↑ + IKKβ → IRS-1 Serin fosforilasyonu (Tirozin yerine) → TK sinyali bloke. Kronik stres = Kronik insülin direnci = T2DM zemini.
Kortizol → NE reuptake↓ + α1 upregülasyon → Katekolamin etkisi güçlenir. "Stres üçlüsü": Epinefrin (saniye) + Glukagon (dakika) + Kortizol (saat).
Na⁺↑ (zayıf MR), K⁺↓, Ca²⁺↓ (D vit. antagonisti: barsak↓ + renal↑) → Sekonder PTH↑ → Kemik erimesi → Osteoporoz.
Na⁺↑↑, H₂O↑, K⁺↓↓, H⁺↓ → Metabolik Alkaloz → Albumin Ca bağlaması↑ → İyonize Ca²⁺↓ → Tetani/Parestezi. Conn sendromunda tetaninin nedeni.