Kan şekerinin iki yönlü anahtarı. İnsülin: "Şeker geldi, hücrelere dağıt, depola." Glukagon: "Şeker azaldı, depolardan ver." Somatostatin: "İkisi de aşırıya kaçmasın." Bu üçlü dakika dakika konuşarak kan şekerini 70-110 mg/dL bandında tutar. Bu denge bozulduğunda diyabet başlar.
Önce bu girişi oku, sonra nota gir. Notu bitirdikten sonra sayfanın altındaki Sistem Entegrasyonu kutusunu aç — diğer hormonlarla bağlantıları orada görürsün.
Cornell Tekniği — Dersi okumadan önce bu terimleri kavra
Langerhans Adacıkları · İnsülin · Glukagon · Somatostatin · DM Fizyopatolojisi
Pankreas ağırlığının %98-99'u ekzokrin (asiner + kanal hücreleri): Duodenuma sulu NaHCO₃ + sindirim enzimleri. Sadece %1-2'si endokrin: 1-2 milyon Langerhans adacığı → Kana hormon.
Vinkristin / Kolşisin: Mikrotübül polimerizasyonunu bozar → Vezikül taşıması fiziksel olarak durur → İnsülin granülleri ekzositoz yapamaz. Bu kanser ilaçlarının yan etkisi: Glukoz regulasyonu bozulabilir.
Sülfonilüreler (Glibenklamid, Glipizid): β hücresindeki ATP bağımlı K⁺ kanalını kapatır → Membran depolarize olur → Voltaj kapılı Ca²⁺ kanalları açılır → Ca²⁺ girişi → SNARE proteinleri aktive → Vezikül füzyonu → İnsülin salgısı. Tip 2 DM'de ilk kuşak oral antidiyabetik.
α-Adrenerjik uyarı: Gi protein → Adenilat siklaz inhibe → cAMP ↓ → PKA ↓ → Vesikül füzyonu azalır → İnsülin salgısı ↓. Bu yüzden stres (sempatik aktivasyon) insülin salgısını baskılar → Stres hiperglisemisi.
| Metabolizma | Doku | Etki | Mekanizma |
|---|---|---|---|
| Karbonhidrat ↓ Kan Glukozu | Kas + Yağ doku | GLUT-4 mobilizasyonu → Glukoz alımı ↑ | TK → IRS → PI3K → GLUT-4 ekzositoz |
| Karaciğer | Glikoliz ↑, Glikojen sentezi ↑, Glukoneogenez ↓ | Glukokinaz + Fosfofruktokinaz + Pirüvat kinaz aktive; Glukoz-6-fosfataz baskılı | |
| Lipid (Anti-lipoliz) | Yağ doku | HSL inhibe → Lipoliz ↓, Lipogenez ↑ | cAMP ↓ → PKA ↓ → HSL pasif |
| Karaciğer | Uzun zincirli yağ asidi sentezi ↑ | Asetil CoA karboksilaz aktivasyonu | |
| Protein (Anabolik) | Tüm dokular | AA taşınımı ↑, Protein sentezi ↑, Proteoliz ↓ | Ribozomal aktivasyon, mTOR yolağı |
| Elektrolit | Tüm hücreler | Na-K ATPaz ↑ → K⁺ hücre içine, Na⁺ dışarı | Hiperkalemi tedavisinde kullanılır! |
Pankreas α hücrelerinden salgılanan 29 aa'lik tek zincirli polipeptit. Proglukagondan tripsin/karboksi-peptidaz ile aktif forma. İkincil haberci: cAMP.
| Doku | Etki | Not |
|---|---|---|
| Karaciğer | Glikojenoliz ↑ + Glukoneogenez ↑ → Kan glukozu ↑↑ | cAMP → PKA → Çoklu enzim aktivasyonu |
| Yağ doku | HSL aktive → Lipoliz ↑ → SYA + Gliserol | SYA → Karaciğer → Beta oksidasyon → Keton |
| Karaciğer | Keton cismi üretimi ↑ (Asetoasetik asit, β-OH bütirik asit) | Aşırı Asetil CoA → Ketogenez |
| β hücresi | İnsülin salgısını uyarır | Parakrin değil, endokrin yol |
| Böbrek | GFR ↑, Na⁺, K⁺, Cl⁻, Ürik asit atılımı ↑ | — |
| Kas | Glikojenolizi ETKİLEMEZ! | Kas glikojenini epinefrin parçalar |
Glukagon karaciğer glikojenini parçalar → Glukoz kana verir (Glukoz-6-fosfataz var). Epinefrin hem karaciğer hem KAS glikojenini parçalar. Ama kas glukoz-6-fosfataz içermez → Kas glikojeninden gelen glukoz kana gidemiyor → Sadece kas içinde Glikoliz → Laktik asit → Karaciğere gider (Cori döngüsü) → Karaciğer laktattan glukoneogenez yapar.
Egzersizde neden kas yorulur? Laktat birikimi (pH düşüşü), kreatin fosfat tükenmesi. Fakat kan şekeri yine de yükselmez — çünkü bu glukoz kas içinde kullanılır!
Pankreas δ hücreleri + Hipotalamus (GHRIH = GH Release İnhibiting Hormon). Prosomatostatinden sentez. İki aktif form: 14 aa ve 28 aa — ikisi de biyolojik aktif.
Gi protein → Adenilat siklaz inhibe → cAMP ↓ + Voltaj kapılı Ca²⁺ kanalları bloke → Hücre içi Ca²⁺ ↓ → Ekzositoz durur. Bu mekanizma hem insülin hem glukagon hücrelerinde aynı şekilde çalışır.
36 aa'lik peptit, glukagona kimyasal benzerlik taşır. Biyolojik aktivite için karboksi ucundaki tirozinamid kalıntısı zorunludur.
1. Asetoasetik asit (Asetoasetat): İlk oluşan keton cismi. 2 Asetil CoA → Asetil CoA asetiltransferaz → Asetoasetil CoA → HMG CoA → HMG CoA liyaz → Asetoasetat. Urine strip testi bunu ölçer (Nitroprusid reaksiyonu).
2. β-Hidroksibütirik asit (β-OHB): Asetoasetatın β-hidroksibütirat dehidrogenaz ile indirgenmesi. DKA'da dominant form (%75-85). Standart urine strip ile ölçülmez → Şiddet düşük gösterilebilir! Kan β-OHB testi tercih edilmeli.
3. Aseton: Asetoasetatın spontan dekarboksilasyonu. Nefeste meyve kokusu. Klinik değeri düşük.
DKA tanı kriterleri: Kan glukozu > 250 mg/dL + pH < 7.30 + Bikarbonat < 15 mEq/L + Keton pozitif. Tedavi: IV insülin + IV sıvı + K⁺ replasmanı (insülin başlanınca K⁺ hücreye gireceği için!)
Konular arası bağlantılar — Tepeden bakış
| Hormon | Hücre | Reseptör/Yolak | Ana Etki | t½ |
|---|---|---|---|---|
| İnsülin | β hücresi | Tirozin Kinaz → IRS → PI3K → Akt | Glukoz ↓, Glikojen/Lipid sentez ↑, Protein sentez ↑, K⁺ içeri | 5-10 dk |
| Glukagon | α hücresi | Gs → cAMP → PKA | Glukoz ↑ (KC), Lipoliz ↑, Ketogenez ↑, GFR ↑ | 3-6 dk |
| Somatostatin | δ hücresi | Gi → cAMP ↓ + Ca²⁺ kanalı blok | İnsülin ↓, Glukagon ↓, GH ↓, GİS sekresyonu ↓ | 2-3 dk |
| PP | F hücresi | Vagal (Kolinerjik) | GİS inhibitörü, safra kesesi relaksasyonu, glikojenoliz | ~7 dk |
| DM Parametresi | Tip 1 | Tip 2 |
|---|---|---|
| Mekanizma | Otoimmün β hücre yıkımı | İnsülin direnci + Göreceli eksiklik |
| İnsülin | ↓↓↓ (Mutlak eksiklik) | N veya ↑ (Dirençte); geç dönem ↓ |
| C Peptid | ↓↓↓ | N veya ↑ |
| DKA | Sık ve ağır | Nadir (Hiperozmolar koma daha sık) |
| Yaş | Genellikle <30 (Çocuk/genç) | Genellikle >40 (Obez yetişkin) |
| HbA1c | Yüksek (Kronik hiperglisemi) | Yüksek (Kronik hiperglisemi) |
| Birincil Tedavi | İnsülin (Zorunlu) | Metformin + Yaşam tarzı |
Bu notu tamamladıktan sonra kullan — sinyal yolakları ve diğer hormonlarla bağlantılar.
İnsülin: TK → IRS → PI3K → Akt → GLUT-4. Glukagon: Gs → cAMP → PKA. Somatostatin: Gi → cAMP↓ + Ca²⁺↓ → Ekzositoz durur.
Kortizol: IRS-1 Ser fosf. GH (JAK-STAT): IRS baskı → Akromegalide T2DM. hPL: GH benzeri → Gestasyonel DM. Epinefrin α2: β hücresini Gi ile inhibe → Stres hiperglisemisi.
Her ikisi de Gs → cAMP → PKA → Karaciğerde additive glikojenoliz. Kortizol glukoneogenez için AA substrat sağlar. Stres yanıtı üçlüsü: Epi (saniye) + Glukagon (dakika) + Kortizol (saat).
GLUT-2 Km~15mM: Karaciğer glukostat. GLUT-4 Km~5mM ama kilitli → İnsülin veya Egzersiz (AMPK) ile zara çıkar. Egzersiz insülinsiz de çalışır — T2DM'de birincil tedavi budur.
DKA başlangıcında serum K⁺ N/↑ (asidoz K⁺ hücre dışına iter). Total vücut K⁺ azalmış (idrar kaybı). İnsülin başlayınca K⁺ hücre içine → Hipokalemi → Aritmi. K⁺ > 3.5 olmadan insülin başlama!
cAMP: 10⁶× amplifikasyon kazancı. İnsülin disülfit köprüsü → t½ 6 dk (indirgeme hız belirleyici). C Peptid t½ daha uzun → Endojen üretim göstergesi. Kafein PDE bloke → cAMP↑ → Lipoliz↑.