Vücudun hız kadranı ve mineral trafik direktörü. Tiroid hormonları metabolizma, ısı, kalp hızı ve sinir iletiminin temposunu ayarlar — sürekli ve sessizce. Kalsiyum sistemi ise kemik, kas ve sinir için gereken minerali kanda sabit tutar. Her ikisi de küçük değişikliklerle büyük sonuçlar doğurur.
Önce bu girişi oku, sonra nota gir. Notu bitirdikten sonra sayfanın altındaki Sistem Entegrasyonu kutusunu aç — diğer hormonlarla bağlantıları orada görürsün.
Cornell Tekniği — Dersi okumadan önce bu terimleri kavra
Bilgi kaybı yok · Kimyasal derinlik · Klinik bağlantılar
Trakeanın iki yanında iki lop + istmus. Toplam ağırlık 15-20 gram. İki hücre tipi kritiktir:
660 kDa ağırlığında, 5000 amino asitli glikoprotein. Ağırlığının %10'u karbonhidrat. 115 adet Tirozin kalıntısı taşır — bunlar iyotlanacak hammaddedir.
Tiroglobulin iki özdeş alt birimden oluşan bir homodimer (2 × 330 kDa). Her alt birimde yaklaşık 57 adet Tirozin = toplam ~115 Tirozin. Bu Tirozinlerin sadece yaklaşık 25-30'u gerçekte iyotlanır, 6-8 tanesi fonksiyonel hormon bölgesidir. Geri kalanı yapısal. Neden bu kadar "israf"? Çünkü büyük protein = daha uzun ömür = folikül içinde aylarca stabil depo imkânı. Küçük bir hormon kolayca yıkılır; Tg kolloidi bu depo işlevi için mükemmel evrilmiş.
Biyosentez: Bazolateral membranda ribozomdan çıkar → RER'de işlenir → Golgi'de glikozile edilir → ekzositozla lümene salgılanır. Hormonu hücre dışında depolar — bu benzersiz bir strateji, çoğu hormon hücre içinde depolanır.
Beze difüzyon (<%10) + Na⁺/I⁻ Sempatransporter (NIS) ile aktif transport (>%90). Tiroid:Serum iyot oranı = 25:1. TSH bu basamağı uyarır.
NIS, Na⁺'ın hücre içi elektronegatifliği sayesinde oluşan elektrokimyasal gradienti kullanır. Her I⁻ için 2 Na⁺ içeri girer. Bu sekonder aktif transport — Na⁺/K⁺ ATPaz Na⁺ gradientini yaratar, NIS bunu sömürür. Net: I⁻ konsantrasyonu dışarıdan 25 kat yükseğe çekilebilir. Pendrin ise I⁻'yu bazolateral membrandan apikal (lümen) tarafa taşır.
Lüminal yüzdeki Tiroperoksidaz (TPO) + H₂O₂ (NADPH oksidazdan) → I⁻ → I⁰ (aktif iyot). Bu oksitlenmiş iyot bir sonraki adımda tirozine saldırır.
TPO bir hemprotein — aktif merkezinde Demir (Fe). H₂O₂ geldikçe Fe²⁺ → Fe³⁺ okside olur (Compound I oluşumu). Bu yüksek enerjili kompleks I⁻'yu oksitleyerek I• (iyot radikali) veya I⁺ (iyodinyum) oluşturur. Oluşan elektrofilik iyot, tirozin halkasındaki elektron yoğunluğu yüksek ortho pozisyonlara (3. ve 5. karbon) elektrofilik aromatik substitüsyonla girer.
H₂O₂ kaynağı: NADPH oksidaz (Duox1/Duox2). Fazla H₂O₂ tehlikeli — katalaz ve glutatyon peroksidaz temizler. Bu denge bozulursa oksidatif stres ve tiroidit riski artar.
Okside iyot saniyeler içinde Tg'deki Tirozinlerin 3. karbonuna → MIT, ardından 5. karbonuna → DIT eklenir. Bu basamak da TPO tarafından katalizlenir.
Yine TPO katalizler. İki DIT molekülünün fenol halkaları eter bağıyla birleşir:
TSH uyarısıyla foliküler hücreler kolloidi endositoz/pinositozla alır. Fagolizozomda asit proteaz/peptidazlar Tg'yi hidrolize eder → T3 ve T4 bazal kısımdan kana salınır. MIT ve DIT ise deiyodinaz ile yıkılır, iyot geri dönüştürülür (iyot tasarrufu).
| Taşıyıcı | T4 Bağlama | T3 Bağlama | Not |
|---|---|---|---|
| TBG | %75 | %50 | Ana taşıyıcı. Östrojen artırır. |
| Transtiretrin (TTR) | %15-20 | Az | Prealbümin de denir. Beyin omurilik sıvısında da var. |
| Albümin | %5-10 | Kalan | Düşük afinite ama yüksek kapasite |
| Serbest T4 | %0.03 | — | Biyolojik aktif form |
| Serbest T3 | — | %0.3 | T3 daha az bağlı → daha aktif |
T4'te dış halka (5' pozisyon) iyodu kaldırılırsa T3 (aktif), iç halka (5 pozisyon) iyodu kaldırılırsa rT3 (inaktif) oluşur. rT3, T3 reseptörüne bağlanır ama aktive etmez — fizyolojik T3 antagonisti gibi çalışır.
Neden faydalı? Stres, açlık, kritik hastalık dönemlerinde metabolizmayı yavaşlatmak adaptif bir yanıt. Vücut "motor gücünü düşürerek yakıt tasarrufu yapar." Bu "ötiroid hasta sendromu" — TSH ve T4 normal, T3 düşük, rT3 yüksek. Tedavi gerektirmez!
T3, TR'ye T4'ten 10 kat güçlü bağlanır. TR, tiroid hormon yanıt elemanına (TRE) bağlı olarak bazı genleri aktive, bazılarını baskılar.
| Sistem | Etki | Not |
|---|---|---|
| Enerji | BMR ↑, O₂ tüketimi ↑, ısı üretimi ↑ | Na⁺/K⁺ ATPaz aktivasyonu — "boşa harcama" mekanizması |
| Protein | Düşük doz → anabolik; Yüksek doz → katabolik | Hipertiroidide kas erimesi — negatif azot dengesi |
| Karbonhidrat | Glukoz emilimi ↑, glikojenoliz ↑ | İnsülin antagonisti gibi etki — hipertiroidide DM görülebilir |
| Lipid | Kolesterol/TG yapım VE yıkım ↑ | Net: Kolesterol azalır — Hipotiroidide kolesterol yüksek! |
| Kardiyovasküler | HR ↑, CO ↑, beta reseptör duyarlılığı ↑ | Katekolaminlere hassasiyet → Hipertiroidide çarpıntı, tremor |
| Gelişim | GH sentezi için şart, beyin gelişimi kritik | Fetal hipotiroidide geri dönüşümsüz beyin hasarı = Kretinizm |
PTH · Kalsitriol · Kalsitonin · Kemik biyokimyası
Albümindeki asidik amino asitler (Glu, Asp) pH yükseldikçe (alkaloz) daha fazla deprotonize olur → negatif yük artar → Ca²⁺'a bağlanma kapasitesi artar → serbest Ca²⁺ düşer. Alkalozda hiperventilasyon sonucu CO₂ atılımı → H₂CO₃ azalır → kan pH'ı yükselir → iyonize Ca düşer → sinir/kas hipereksitabilitesi → tetani, perioral parestezi, Chvostek/Trousseau işareti.
Asidozda tam tersi: Albumin protonize → negatif yük azalır → Ca daha az bağlanır → iyonize Ca yükselir. Bu nedenle asidotik hasta hiperkalsemik görünebilir.
| Hormon | Kaynak | Ca üzerine etki | P üzerine etki |
|---|---|---|---|
| PTH | Paratiroid | ↑ (Ca artar) | ↓ (P azalır) |
| Kalsitriol | Böbrek (PTH uyarısıyla) | ↑ (barsak emilimi) | ↑ (barsak emilimi) |
| Kalsitonin | Tiroid C hücreleri | ↓ (kemikten geri alma engeli) | ↓ |
84 aa peptid, karbohidratsız. Aktif bölge: 1-34 (t½: 30 sn). İnaktif bölge: 35-84 (t½: 4 saat). Bezde sadece 1.5 saate yetecek depo — sürekli salgılanmalı! İntakt PTH (1-84, t½: 5 dk) olarak dolaşıma girer, KC ve böbrekte proteolizle parçalanır.
🫘 Böbrek (En hızlı etki):
Normalde proksimal tübülde Na-fosfat kotransporter (NaPi-IIa, NaPi-IIc) fosfatı geri emer. PTH → cAMP → PKA → NaPi-IIa'nın internalizasyonu (endositoz) → fosfat transporter luminal membrandan çekilir → fosfat geri emilemiyor → fosfatüri. Aynı zamanda PTH hipofosfatemi yaparak indirek olarak 1-alfa-hidroksilazı uyarır (düşük fosfat bu enzimi aktive eder).
🦴 Kemik (En büyük etki):
🫁 Barsak (İndirekt etki):
Böbrekte 1-alfa-hidroksilaz aktive edilir → Kalsitriol sentezi → Barsaktan Ca ve fosfat emilimi ↑. PTH'ın barsak etkisi yoktur, bu tamamen kalsitriol üzerinden işler.
Kalsitriol steroid yapıdadır → hücre zarından difüzyon → VDR (Vitamin D Receptor) ile bağlanır — RXR (Retinoid X Receptor) ile heterodimer oluşturur → VDRE (Vitamin D Response Element)'ye bağlanır → gen transkripsiyonu başlar.
Aktive olan genler: TRPV6 (apikal Ca kanalı), Calbindin-D9k (sitoplazma Ca taşıyıcı), PMCA1b (bazolateral Ca ATPaz). Bu üçlü barsak hücresinde Ca'u lümenden kana taşıyan tam bir sistem kurar.
Kemik etkisi: Kalsitriol olmadan PTH kemikte etkisini tam gösteremez. Kalsitriol kemik matrisi proteini osteokalsin sentezini uyarır — mineralizasyon için şart.
Tiroid C hücrelerinden, 32 amino asitli peptid. Plazma Ca²⁺ artınca salınır. PTH'ın ANTAGONİSTİDİR:
| Kalsitonin Etkisi | Hedef Doku | Sonuç |
|---|---|---|
| Osteoklast aktivitesi ↓ | Kemik | Kemik rezorbsiyonu azalır, Ca kana geçmez |
| Ca ve P reabsorbsiyonu ↓ | Böbrek | İdrarla Ca ve P atılır |
| Etkisi yok | Barsak | — |
Konular arası bağlantılar — Tepeden bakış
→ Tiroid hem T3/T4 hem de kalsiyum dengesini (kalsitonin) etkiler. İki sistem aynı bez içinde!
Zıt / rakip kavramlar yan yana
| Durum | PTH | Ca | P | Kalsitriol | Not |
|---|---|---|---|---|---|
| Hipoparatiroidi | ↓ | ↓ | ↑ | ↓ | Otoimmün/cerrahi |
| Psödohipopara. | ↑↑ | ↓ | ↑ | ↓ | Gs mutasyonu, PTH yanıtsız |
| Hiperpara. (Primer) | ↑ | ↑ | ↓ | ↑ | Adenom |
| Hiperpara. (Sekonder) | ↑↑ | ↓/N | ↑ | ↓ | Böbrek yetmezliği |
| D Vitamini Eks. | ↑ | ↓ | ↓ | ↓ | Raşitizm/Osteomalazi |
| D Vit. Tip I (1αOH ↓) | ↑ | ↓ | ↓ | ↓↓ | Kalsitriol ver, düzelir |
| D Vit. Tip II (VDR ↓) | ↑ | ↓ | ↓ | ↑↑ | Kalsitriol yüksek ama reseptör yok |
Bu notu tamamladıktan sonra kullan — sinyal yolakları ve diğer hormonlarla bağlantılar.
TSH → Gs → cAMP → PKA → T3/T4 sentez enzimleri aktive. T3/T4 kendisi Nükleer TR → HRE → mRNA (saatler). Lipofilik oldukları için zardan geçer, kanda TBG ile taşınır.
PTH: Gs → cAMP → PKA → Ca²⁺↑, PO₄↓. Kalsitonin: Gs → Osteoklast↓ → Ca²⁺↓. D vitamini: Nükleer VDR → Barsak Ca emilimi↑.
Kortizol → TSH↓ + D vit. antagonisti → Ca²⁺↓. Somatostatin (Gi) → TSH↓. Tiroid + Katekolaminler → β reseptör upregülasyon → Kalp etkisi amplifikasyonu. Hipertiroidi semptomlarında Propranolol bu yüzden işe yarar.
Ca × PO₄ = Sabit. İkisi birden yükselirse Ca₃(PO₄)₂ çökelir → Damar kalsifikasyonu. PTH bu yüzden Ca↑ yaparken P↓ yapar. Diyaliz hastalarında hiperfosfatemi = Damar kalsifikasyonu = KV ölüm.
Ağır hastalıkta TSH ve T3 kasıtlı düşer (rT3↑) — PID kontrolcünün setpoint'ini değiştirmesi. Tiroid bezi sağlam. Tiroid hormonu verme, altta yatan hastalığı tedavi et.
PTH: Ca²⁺↑↑, PO₄↓↓. Kalsitriol: Ca²⁺↑, PO₄↑. Kalsitonin: Ca²⁺↓. Kortizol: Ca²⁺↓ (D vit. antagonisti) → Sekonder PTH↑ → Osteoporoz. Aldosteron Alkaloz → İyonize Ca²⁺↓ → Tetani.